Αρχαιολόγοι χωρίς σύνορα

[xylino spathi]

Αρχαιολόγοι χωρίς σύνορα


Της ΠΑΡΗΣ ΣΠΙΝΟΥ (spinou@enet.gr)



Γνωρίζοντας τα αυστηρά μέτρα ασφαλείας που ισχύουν στις αερομεταφορές, οι έλληνες αρχαιολόγοι και συντηρητές που έφτασαν στο αεροδρόμιο της Δαμασκού περίμεναν ότι θα αντιμετώπιζαν πρόβλημα.

Πώς θα περνούσε το φορτίο με τις κόλλες, τα νυστέρια, τα κοπίδια και τα άλλα «επικίνδυνα» υλικά που συνόδευαν; Κι όμως, όταν είπαν ότι είναι μέλη του Ευρωπαϊκού Κέντρου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων που συνεργάζονται με το Πανεπιστήμιο της Δαμασκού για την καταγραφή και τη συντήρηση των ψηφιδωτών της Συρίας, οι πόρτες του τελωνείου άνοιξαν αμέσως.

Το έργο του ΕΚΒΜΜ, ουσιαστικό αλλά αθόρυβο και διακριτικό, είναι το διαβατήριό του προς το εξωτερικό. Αυτός ο μη κυβερνητικός οργανισμός -επιχορηγείται από τα υπουργεία Πολιτισμού και Εξωτερικών- εδώ και 10 χρόνια δρα όπως περίπου οι γιατροί χωρίς σύνορα, όμως σε επίπεδο πολιτισμού. Οπου το καλούν, στα Βαλκάνια, στη Μέση Ανατολή, για την καταγραφή, συντήρηση και την ανάδειξη μνημείων της ελληνικής τέχνης αλλά και την οργάνωση εκπαιδευτικών προγραμμάτων, σπεύδει να ανταποκριθεί. Αμεσα και αποτελεσματικά προσφέρει έργο και καλλιεργεί κλίμα εμπιστοσύνης.

«Το Ευρωπαϊκό Κέντρο ιδρύθηκε με σκοπό τη μελέτη και την προώθηση της έρευνας σε όλους τους τομείς της βυζαντινής τέχνης», τονίζει ο πρόεδρός του Νίκος Ζίας. «Αρχικά είχαμε κατεύθυνση τα Βαλκάνια. Ωστόσο, αισθανθήκαμε διάδοχοι της οικουμενικότητας του Βυζαντίου κι αυτήν προωθούμε ως αντίληψη. Πάντα βασιζόμαστε στη συνεργασία με τους άλλους, ανταποκρινόμαστε στις προσκλήσεις τους, χωρίς διάθεση πατερναλιστικής πολιτικής».

Η φήμη και η αξιοπιστία του ΕΚΒΜΜ στη διεθνή επιστημονική κοινότητα δεν είναι αμελητέες. Στο Ζερβάτι της Αλβανίας αναστήλωσε τον ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Στην Τουρκία ανέλαβε την αναστήλωση του ερειπωμένου ναού του Αγίου Αβέρκιου, στην Προποντίδα. Οι Σέρβοι το κάλεσαν για τον πύργο Nebojsa στο Βελιγράδι, εκεί όπου μαρτύρησε ο Ρήγας Φεραίος.

Χιλιόμετρα μακριά, στην Ιορδανία επιμελείται τη μεταφορά των ψηφιδωτών δαπέδων της Μονής του Αγίου Λωτ στο νέο μουσείο που αναγέρθηκε στην περιοχή. Ακόμα και με το πανεπιστήμιο του Πρίνστον συνεργάζεται σε μια έρευνα για τις αναπαραστάσεις της αρχιτεκτονικής στη βυζαντινή τέχνη, που θα καταλήξει σε μια μεγάλη έκθεση, το 2009 στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης και στη συνέχεια στο αμερικανικό πανεπιστήμιο.

Συχνά, οι αποστολές που αναλαμβάνει αποδεικνύονται... επικίνδυνες. Οπως στα Ιεροσόλυμα, όπου, ενώ είχε αρχίσει τη συντήρηση των ψηφιδωτών του περίφημου ναού του Καθίσματος της Παναγίας -ανασκάφηκε από την ισραηλινή αρχαιολογική υπηρεσία σε οικόπεδο του Πατριαρχείου- οι εργασίες σταμάτησαν όταν στην περιοχή άρχισαν οι πολεμικές επιχειρήσεις. Από το Κόσοβο, πάλι, το συνεργείο που είχε αναλάβει τη συντήρηση της σημαντικής βυζαντινής εκκλησίας Παναγία Λέβουσκα, δεν αισθανόταν ασφαλές και αποχώρησε. Τώρα, τον Νοέμβριο, το ΕΚΒΜΜ θα οργανώσει σεμινάριο κατάρτισης του επιστημονικού-τεχνικού προσωπικού από το Κόσοβο.

*Τα πρώτα από τα «επείγοντα σήματα» που δέχτηκε το ΕΚΒΜΜ ήταν από την Αλβανία. Οταν το 1999, η Αναστασία Τούρτα, νυν διευθύντρια του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού, ανταποκρίθηκε στο κάλεσμα του Εθνικού Μουσείου Μεσαιωνικής Τέχνης της Κορυτσάς, δεν φανταζόταν τι θα επακολουθήσει.

Το ταξίδι στη γειτονική χώρα, στον απόηχο του σκανδάλου με τις «πυραμίδες» και των επιπτώσεων του πολέμου στον Κόσοβο, κατέληξε στην αποκάλυψη ενός θησαυρού από 6.000 εικόνες, που φυλάσσονταν σε άσχημες συνθήκες μέσα σε έναν παλιό καθεδρικό ναό.

«Το μουσείο της Κορυτσάς μάς πρότεινε να συντηρήσουμε τις εικόνες. Δεν είχαν τον στοιχειώδη εξοπλισμό. Τη δουλειά των συντηρητών έκαναν ζωγράφοι», λέει η Α. Τούρτα. «Επιλέξαμε 84 εικόνες του 14ου-19ου αιώνα, τις μεταφέραμε στα εργαστήρια της Θεσσαλονίκης και αναλάβαμε την επιμόρφωση οκτώ συντηρητών του αλβανικού μουσείου».
Φάκελος ασθενείας

Στα πέντε χρόνια που διήρκησε το πρόγραμμα, οι εκπαιδευόμενοι παρακολουθούσαν ανά δίμηνο τα διαφορα στάδια συντήρησης εικόνων. Η κατάληξη ήταν μια εκπληκτική έκθεση πέρυσι στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού με τις συντηρημένες εικόνες. Ενα δίγλωσσο εγχειρίδιο συντήρησης που θα εκδοθεί στο τέλος του χρόνου στην ελληνική και αλβανική γλώσσα και μια έκθεση στα Τίρανα με φωτογραφίες και βίντεο για τη συντήρηση εικόνων σφραγίζει την ολοκλήρωση του προγράμματος.

«Το πιο μεγάλο όφελος είναι ότι δημιουργήθηκαν ανθρώπινες σχέσεις ανάμεσα στους εργαζόμενους στα δύο μουσεία. Σε πνεύμα ισοτιμίας», τονίζει η ίδια. «Καταρρίφθηκαν τα στερεότυπα που είχαμε εμείς για τους Αλβανούς και αυτοί για εμάς».

*Την απόδοση αυτού του προγράμματος φαίνεται πως ζήλεψαν και οι Βούλγαροι. Ο διευθυντής του Μουσείου Εικόνων της Κρύπτης στη Σόφια ζήτησε τη βοήθεια του ΕΚΒΜΜ σε τεχνολογικό εξοπλισμό. Το 2004 επιλέχτησαν 54 εικόνες που προέρχονται από βυζαντινές εκκλησίες των πόλεων της Μαύρης Θάλασσας και 12 από αυτές μετακόμισαν στη εργαστήριο του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού για να γίνουν διαγνωστικές εργασίες.

Οι όροι που χρησιμοποιούνται είναι ιατρικοί: «Πρώτα γίνεται ο φάκελος ασθενείας για τις εικόνες και μετά μεταφέρονται πάλι στη Βουλγαρία για να συντηρηθούν», εξηγεί η Α. Τούρτα. «Πρόκειται για εξαιρετικής σημασίας εικόνες που δείχνουν την απήχηση που είχε στις πόλεις της Μαύρης Θάλασσας η Κωνσταντινούπολη, από όπου πιθανότατα αρκετές τις είχαν εισάγει».

Εντυπωσιάζει το μέγεθος των εικόνων που μπορεί να φτάσει στο 1,5 μ. ύψος. Οπως μια σπάνια του 13ου αιώνα, αμφιπρόσωπη: στη μια της πλευρά απεικονίζεται ο Χριστός Παντοκράτωρ και στην άλλη μια Σταύρωση. Πάνω της βρέθηκαν παλαιότερα στρώματα ζωγραφικής, τα οποία αν αποκολληθούν θα αποκαλύψουν και άλλες κρυμμένες εικόνες.

Οι θησαυροί της Μαύρης Θάλασσας θα παρουσιαστούν σε μια μεγάλη έκθεση και πάλι στους χώρους του μουσείου της Θεσσαλονίκης το 2010, που θα συνοδεύεται από την έκδοση επιστημονικού καταλόγου.

*Ακόμα πιο μακριά, το Πανεπιστήμιο της Δαμασκού ζήτησε από το ΕΚΒΜΜ χείρα βοηθείας για την δημιουργία μιας βάσης δεδομένων με σκοπό την καταγραφή και τεκμηρίωση των φηφιδωτών δαπέδων της Συρίας. Πρόκειται για χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα ψηφιδωτών, μοναδικής ομορφιάς και αξίας, πολλά από τα οποία χρονολογούνται από τον 4ο έως τον 6ο αιώνα, έχουν ελληνικές επιγραφές και είναι διακοσμημένα με θέματα από την καθημερινή ζωή, αλλά και από την Παλαιά και Καινή Διαθήκη.

«Δεν πήγαμε για να εισβάλουμε σε έναν τόπο αλλά για να βοηθήσουμε», τονίζει ο επικεφαλής του προγράμματος καθηγητής Χαράλαμπος Μπακιρτζής.

«Αλλωστε οι Ελληνες σε αυτήν την περιοχή εκπροσωπούν, μέσα από την ιδέα του ελληνισμού, ιδεώδη όπως η φιλία, η συνεργασία, η γνώση, τα οποία δίνουν χωρίς αντάλλαγμα. Ετσι, κάναμε μαθήματα σε μια ομάδα τελειόφοιτων του πανεπιστημίου Δαμασκού, που θα αναλάμβανε την τεκμηρίωση και στήθηκε ένα υποδειγματικό εργαστήριο».

Ενα ψηφιδωτό με πολύστιχη ελληνική επιγραφή, που προέρχεται από παλαιοχριστιανική Βασιλική βόρεια της πόλης Χάμα έχει επιλεγεί για συντήρηση. Θα την αναλάβουν σύριοι συντηρητές, αφού προηγηθεί σύντομο σεμινάριο από τους έλληνες συναδέλφους τους.

*Το Ευρωπαϊκό Κέντρο δεν έμεινε αμέτοχο και στη συντήρηση των ψηφιδωτών της Βασιλικής Αγίου Λωτ, στην Ιορδανία. Ψηφιδωτά που χρονολογούνται από τον 6ο αιώνα, με γεωμετρικές διακοσμήσεις, θέματα από το φυτικό και ζωικό βασίλειο, καθώς και ελληνικές επιγραφές ήρθαν στο φως έπειτα από ανασκαφές που έκανε το Βρετανικό Μουσείο και η Αρχαιολογική Υπηρεσία της Ιορδανίας, υπό την επίβλεψη του αρχαιολόγου και συνεργάτη του ΕΚΒΜΜ Κώστα Πολίτη. Το Ευρωπαϊκό Κέντρο θα επιμεληθεί τη μεταφορά των ψηφιδωτών στο σύγχρονο μουσείο που χτίστηκε δίπλα στην ανασκαφή.

*Το πρόγραμμα «Αρχιτεκτονική ως εικόνα», που ξεκίνησε το 2002 σε συνεργασία με το πανεπιστήμιο του Πρίνστον, έχει δύο σκέλη: Το πρώτο περιλαμβάνει τη συλλογή όλων των έργων τέχνης της βυζαντινής περιόδου, που έχουν αρχιτεκτονικές παραστάσεις. Το δεύτερο σκέλος περιλαμβάνει ένα συνέδριο και μια έκθεση με 90 έργα από 60 μουσεία, που θα φιλοξενηθεί το 2009 στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης και στη συνέχεια στο Πρίνστον.

«Το συνέδριο θεωρείται σημαντικό γιατί θα δώσει νέες κατευθύνσεις στην έρευνα της βυζαντινής τέχνης», επισημαίνει η Ευαγγελία Χατζητρίφωνος, προϊσταμένη του τμήματος Ερευνας και Εκπαίδευσης. «Για παράδειγμα, μέχρι σήμερα πιστεύαμε ότι οι βυζαντινοί καλλιτέχνες δεν γνώριζαν την προοπτική, ωστόσο η έρευνα δείχνει ότι ήταν ηθελημένη η έλλειψή της, σε μια προσπάθεια να ιδωθεί το έργο ως σύνολο».

*Στις αρχές Νοεμβρίου το ΕΚΒΜΜ διοργανώνει στη Θεσσαλονίκη και το διεθνές συνέδριο: «Δρόμοι της πίστης: ιστορία, μνημεία, άνθρωποι και προσκυνηματικές προοπτικές», το οποίο εντάσσεται στο πρόγραμμα «Εγερία», όπου συμμετέχουν ακόμα η Κύπρος, η Ιταλία, η Αίγυπτος, το Ισραήλ, ο Λίβανος, η Συρία και η Τουρκία.

Με τη χρήση νέων τεχνολογιών καταγράφονται τα προσκυνήματα που βρίσκονται στην ανατολική Μεσόγειο (από την Παναγία της Τήνου και την Παναγία Παλόμπα μέχρι την Αγία Αικατερίνη του Σινά), ενώ γίνονται και πιλοτικά έργα επεμβάσεων.