Λαογραφία:Τα έθιμα της Άνοιξης

[xylino spathi]

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ: ΤΑ ΕΘΙΜΑ ΤΗΣ ΑΝΟΙΞΗΣ


«Από Μάρτη Καλοκαίρι κι’από Αύγουστο χειμώνα». Η λαϊκή αυτή παροιμία δεν είναι χωρίς βάση. Τον Μάρτη όλα δείχνουν ότι έρχεται η άνοιξη, ο καιρός είναι ακόμη άστατος, πότε κλαίει και πότε γελάει. Η λαϊκή φαντασία έπλασε διάφορους μύθους:
«Ήτανε λένε, ο Μάρτης ένα όμορφο παλληκάρι και παντρεύτηκε μια ωραιότατη, αλλά κουτσή κοπέλα. Όταν έβλεπε τη γυναίκα του καθισμένη, γελούσε και χαίρονταν. Όταν όμως την έβλεπε να περπατάει στενοχωριόταν κι’έκλαιγε. Έβρεχε τότε, κι’έκανε κρύο. Γι’αυτό τον “Μάρτη, γδάρτη και κακό παλουκοκαύτη”».

Άλλος μύθος για τον Μάρτη είναι επίσης εντυπωσιακός.

«Μια γριά λέει ο μύθος, έβοσκε τα προβατάκια της σ’ένα καταπράσινο λειβάδι όξω απ’το χωριό. Βλέποντας τις καλοκαιρίες του Μάρτη και το ζύγωμα του Απρίλη, είπε απ’τη χαρά της, “πριτς Μάρτη μου, ξεχειμώνιασαν τα προβατάκια μου”. Θύμωσε τότε ο Μάρτης και κάνει μια τέτοια κακοκαιρία που ξεπάγιασε μαζί με τα προβατάκια της».

Την πρώτη του Μάρτη τα μικρά παιδιά, αγόρια και κορίτσια, αλλά και πολλοί από τους μεγάλους, δένουν στο χέρι, πολύχρωμη κλωστή (Μαρτήτσια), για να μην τους μαυρίσει ο ήλιος και τους πιάσει θερμασιά το καλοκαίρι.

Από την πρώτη του Μάρτη και ως το Πάσχα τα κυριότερα έθιμα που επικρατούν είναι αυτά, της Αποκριάς, του Ευαγγελισμού, της πρώτης τ’Απρίλη, της Πρωτομαγιάς και τα έθιμα του Πάσχα.

Αποκριές

Το κυριότερο έθιμο της Αποκριάς είναι οι μασκαράδες, που στο Πωγώνι και τη Δερόπολη τους λένε «προσωπεία» απ’ την αρχαία λέξη «προσωπείον». Στη Δερόπολη προσωπεία γίνονταν την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς, την Κυριακή της Τυρινής. Μαζεύονταν μια παρέα σ’ένα σπίτι και εκεί άλλαζαν ρούχα και φορούσαν προσωπεία (μάσκες). Οι συχνότερες μεταμφιέσεις ήταν του γέρου, της γριάς, του γαμπρού και της νύφης, του γιατρού, του αράπη και άλλα δευτερεύοντα πρόσωπα, όπως ο δάσκαλος, ζευγίτης, ο γύφτος κ.λ.π. Μαζί με τους οργανοπαίχτες έβγαιναν στην πλατεία, στο αλώνι του χωριού, όπου άρχιζε ο χορός. Έδιναν παραστάσεις κι έκαναν αστεία πειράγματα, ενώ το γλέντι συνέχιζε ως αργά το βράδυ.

Αφού τέλειωνε ο χορός, οι χωριανοί γύριζαν στο σπίτι και τότε οι συγγενείς και οι γείτονες αντάλλασαν επισκέψεις. Κάθε σπίτι θα είχε φτιαγμένη μια τυρόπιτα ή σπανακομπούρεκο, την έβγαζαν με το ταψί πάνω στο σοφρά και την μοίραζαν. Δεν έλειπε βέβαια και το κρασί απ’ το βαένι. Τα παιδιά κάτω των 15 χρόνων, πήγαιναν στα συγγενικά τους σπίτια και χαιρετούσαν τους μεγαλύτερους με χειροφίλημα. Υποχρεωτικά έπαιρναν και κανά δυό μπουκιές μπουρέκι. Εύχονταν χρόνια πολλά και καλή Σαρακοστή. Την άλλη μέρα δηλ. την Καθαρή Δευτέρα, τα μπουρέκια που περίσσευαν περνούσαν οι γύφτισσες και τα μάζευαν.

Ευαγγελισμός

Την παραμονή του Ευαγγελισμού τα παιδιά του χωριού μαζεύονταν σε ομάδες και με όλα τα είδη των κουδουνιών, κύπρους, τσοκάνια, κ.λ.π. γύριζαν στους δρόμους του χωριού, στους κήπους στ’αλώνια, στους λάκκους, τα λειβάδια και κουδούνιζαν δαιμονισμένα, τραγουδώντας.

Φευγάτε φίδια,
φευγάτε γκουσταρίτσες
Έρχετ’ ο αγγελισμός
να σας κόψει το κεφάλι
Να σας ρίξει στο ποτάμι,
να σας φαν’ οι καλογέροι.


Υποτίθεται ότι αιτία του εθίμου είναι η πάλη ανάμεσα σε κάποιο αγαθοποιό και κακοποιό πνεύμα. Μπορεί να συμβολίζει την πάλη ανάμεσα στο καλοκαίρι και το χειμώνα.

Τραγούδια του Λαζάρου

Απ’ όσα θυμάμαι, τα παιδιά της Δερόπολης τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά και τα Φώτα, δεν τραγουδούσαν τα κάλαντα, παρά μόνο το Σάββατο του Λαζάρου.
Θυμάμαι ότι από το καλοκαίρι ψάχναμε στο δάσος να βρούμε κανά ίσιο βλαστάρι κουμαριάς ή άλλου δέντρου. Σκάβαμε και το βγάζαμε με το ριζάρι του. Το ανώμαλο και μεγάλο ριζάρι το πελεκούσαμε με σκεπάρι, το μικραίναμε και το στρογγυλεύαμε.
Μ’αυτό το σκόπι (μαγκούρα) στο χέρι, παρέες, παρέες περνούσαμε από σπίτι σε σπίτι του χωριού. Με την μαγκούρα που τελείωνε σε εξόγκωμα χτυπούσαμε ρυθμικά, το σανιδένιο πάτωμα, τραγουδώντας τα πάθη του Λαζάρου.
- Καλή μέρα σας, καλή βραδιά σας
καλώς σας ηύραμε στ’ αρχοντικά σας
αν ορίζετε να σας ειπούμε
για τον Λάζαρο, που περπατούμε.
Ήρθ’ ο Λάζαρος, ήρθαν τα βάγια
Ήρθεν ο Χριστός στη Βηθανία
εκεί ευρήκε Μάρθα και Μαρία.
- Μάρθα που ‘ναι ο Λάζαρος, ο δικός μας
και ο φίλος μας ο γκαρδιακός μας;
- Ας υπάγομεν να τον ιδούμε
και στον τάφο του να λυπηθούμε.
Όλοι έκλαιγαν, Εβραίοι κι’ άλλοι.
Τότε ο Χριστός φωνάζει
και τον Λάζαρο διατάζει.
Δεύρο έξω, Λάζαρέ μου
φίλε μου κι’αγαπητέ μου.

Κάθε νοικοκυρά έριχνε στο καλάθι μας αυγό, χρήμα, γλυκά κλπ. Το μεσημέρι που τελείωνε ο ποδόγυρος, ο κάθε ένας έπαιρνε το μερίδιό του.

Αν κάποια οικογένεια δεν έδινε αυγά ή κάτι άλλο, τότε όλα τα παιδιά χτυπούσαμε δυνατά την μαγκούρα μας στο πάτωμα, ανταμοίβοντας την νοικοκυρά με το τραγούδι – κατάρα.

- Εδώ είν’ του κούκου η φωλιά (ή μπούφου) η φωλιά
Κούκος να μην λαλήσει στου νοικοκύρη
του σπιτιού κότα να μην λαλήσει

Κυριακή των Βαϊων

Της Δάφνης, όπως τη λέμε στη Δερόπολη, οι νιόπαντροι όσοι δηλ. έχουν γίνει γαμπροί μέσα στο χρόνο, μοιράζουν κλαδιά δάφνης σ’όλο το εκκλησίασμα μετά το τέλος της λειτουργίας. Τα κόβαν στο βουνό την Παρασκευή και τα κουβαλούσαν με τα ζώα. Στόλιζαν τις πόρτες το εικονοστάσι και το ιερό της εκκλησίας, δίνοντας έτσι ξέχωρη εορταστική όψη και λαμπρότητα στην ημέρα.

Η Μεγάλη Εβδομάδα

Κάνει την παρουσία της με γενική καθαριότητα. Την Μ. Πέμπτη οι νοικοκυρές άρχιζαν τις προετοιμασίες για τις γιορτές. Η πιο σπουδαία προετοιμασία είναι το βάψιμο των αυγών. Τα έβαφαν με μπακάμι (μικρά κομματάκια ξύλου) που όταν βράσουν, βγάζουν κόκκινο χρώμα. Ένα από τ’αυγά που θα γεννήσουν οι κότες την Μ. Πέμπτη το βάφουν χώρια και το βάνουν στο κόνισμα. Εκεί θα μείνει μέχρι το άλλο Πάσχα.

Κυριακή του Πάσχα

Τα μεσάνυχτα του Σαββάτου προς Κυριακή, οι καμπάνες των χωριών της Δερόπολης χτυπούσαν χαρμόσυνα, καλώντας τους χριστιανούς στην ακολουθία της Ανάστασης. Ο κόσμος με τα γιορτινά τους πηγαίνει στην εκκλησία. Μόλις ο παπάς βγει με το αναμμένο τρικέρι και ψάλλει το «Δεύτε λάβετε φως», όλοι τρέχουν ν’ανάψουν τις λαμπάδες τους και κατευθύνονται έξω στην αναστάσιμη εξέδρα, για ν’ακούσουν το Χριστός Ανέστη. Μόλις ακουστεί οι νέοι αρχίζουν να πυροβολούν στον αέρα για το χαρμόσυνο άγγελμα.

Γυρίζοντας στο σπίτι θα καθήσουν γύρω απ’ το γιορτινό τραπέζι, θα τσουγκρίσουν τα κόκκινα αυγά, θ’ανταλλάξουν ευχές και θα γευτούν την αχνιστή μαγειρίτσα. Το πρωί της Κυριακής ψήνουν τ’αρνιά και γλεντούσαν οικογενειακώς. Ακολουθεί η δεύτερη Ανάσταση που γίνεται την Κυριακή το μεσημέρι και ακολουθεί γλέντι στο κέντρο του χωριού.

Τα παιδιά της Δερόπολης συνήθιζαν να παίζουν με τα κόκκινα αυγά ένα παιχνίδι, που το ονόμαζαν «Τσοντζόρες». Τσοντζόρες λέγονται τ’αυγά που κυλούνε σε μια γλυστερή κατηφοριά (κουταλιάρα), κυλάει ο πρώτος ένα αυγό, ύστερα ο δεύτερος, μετά ο τρίτος κλπ. Όποιος καταφέρει με κατάλληλη κίνηση να χτυπήσει ένα ή περισσότερα αυγά, κερδίζει και παίρνει όσα χτύπησε.

Η καταγωγή του εθίμου λένε πως είναι στους πρωτόγονους χρόνους της συμβίωσης της ινδοευρωπαϊκής φυλής.

Απρίλης

Είναι ο μήνας της δροσιάς και της χαράς. Τον Απρίλη κάνει την εμφάνισή του ο κούκος, σαν αλάθητη μαρτυρία του οριστικού ερχομού της άνοιξης. Οι άνθρωποι τραγουδούν.
-Τώρα είν’Απρίλης και δροσιά
τώρα είναι καλοκαίρι.
το λεν οι κούκοι στα βουνά
κι’οι πέρδικες στα πλάγια.

Ο Απρίλης είναι το καθ’αυτό σύνορο του χειμώνα απ’ το καλοκαίρι.

Ο Απρίλης η αρχή του καλοκαιριού, κι’ ο Αη Δημήτρης το τέλος του.

Στα τέλη τ’Απρίλη οι τσομπαναραίοι ανέβαζαν τα κοπάδια τους στα βουνά, για να ξεκαλοκαιριάσουν και στα τέλη του Αη Δημήτρη να κατέβουν στα χειμαδιά για να ξεχειμωνιάσουν.

Πολύ γνωστό είναι, το έθιμο της Πρωταπριλιάς, με τα χιλιάδες ψέματα.

Η Πρωτομαγιά

Τα τελευταία έθιμα της Άνοιξης, είναι τα έθιμα της πρώτης του Μάη. Μήνας των λουλουδιών και της οργιώδους βλάστησης. Είναι μήνας της χαράς και της ζωής. Είναι ο Μάης, ο Χρυσομάης. Οι αγρότες των Πρωτομαγιά κάνουν στεφάνια απ’ τα λουλούδια του χωραφιού και τα κρεμούν στην πόρτα του σπιτιού. Ζητούν δηλ. να φέρουν την ευλογία της άνοιξης απ’έξω, μέσα στο σπίτι.

Σε ανάμνηση της αιματηρής απεργίας του Σικάγου την Πρωτομαγιά του 1886 με απόφαση του ΟΗΕ, απ’ το 1947 η Πρωτομαγιά των λουλουδιών καθιερώθηκε και σαν παγκόσμια, επίσημη εργατική γιορτή.

Ιωάννης Πάσχος
Δεροπολίτης