«Να ζητήσω συγγνώμη, για ποιον λόγο;»

[xylino spathi]

«Να ζητήσω συγγνώμη, για ποιον λόγο;»
Η χήρα του Ενβέρ Χότζα, Νεζμιγιέ, επιχειρεί να δικαιολογήσει την πολιτική του και επιτίθεται κατά της σημερινής ηγεσίας
Του Σταυρου Τζιμα

Η Νεζμιγιέ Χότζα καλλωπίζει τούτες τις μέρες το φτωχικό της στην οδό Δυρραχείου 6 σε μια υποβαθμισμένη συνοικία των Τιράνων, την Λαπράκ, γιατί περιμένει κόσμο. Γιορτάζει τα εκατό χρόνια από την γέννηση του συζύγου της Ενβέρ Χότζα και πιστεύει ότι οι απλοί Αλβανοί που τον νοσταλγούν θα συρρεύσουν για να τιμήσουν τη μνήμη του στις εκδηλώσεις που οργανώνει η οικογένειά του, στο νεκροταφείο των Τιράνων στις 16 Οκτωβρίου, και στο σπίτι όπου γεννήθηκε στο Αργυρόκαστρο, τρεις μέρες νωρίτερα. Ασβεστώνει τον διάδρομο της οικοδομής για να αναρτήσει ανέκδοτες φωτογραφίες του Χότζα, νοίκιασε γιγαντοοθόνη για να προβάλει βιντεοσκοπημένες στιγμές από τη ζωή του και ετοιμάζει γλυκά, ρακί και καφέδες για τους επισκέπτες, εκτιμώντας ότι θα είναι πάρα πολλοί. «Εχω καλέσει κόσμο από το εξωτερικό, την Ισπανία, Ιταλία, Ελλάδα, Αργεντινή, Ρωσία, κλπ. Θα 'ρθουν Κοσοβάροι με λεωφορεία και πολλοί Αλβανοί που θα αψηφήσουν την ατμόσφαιρα ρεβανσισμού. Ολοι οι σύντροφοι και οι απλοί άνθρωποι είναι καλοδεχούμενοι», λέει στην «Κ».

Ημασταν σκληροί αλλά έτσι έπρεπε

Οι Αλβανοί, βυθισμένοι στα προβλήματα της σκληρής καθημερινότητας, μόνο τα γενέθλια του Χότζα δεν θα θυμούνταν τούτες τις μέρες αν δεν φρόντιζε γι' αυτό η σύζυγός του με μια τηλεοπτική συνέντευξη που προκάλεσε σάλο.

Γιατί; Η «χήρα» ή «μαύρη αράχνη», όπως την αποκαλούν οι εχθροί της, που για την ίδια είναι «η πλουτοκρατία και οι βολεμένοι της εξουσίας», αρνήθηκε να ζητήσει συγγνώμη για τα εγκλήματα που κατηγορήθηκε ότι διέπραξε το καθεστώς που εγκαθίδρυσε ο Ενβέρ Χότζα και υπηρέτησε πιστά και αυτή. Ηταν και η πρώτη ερώτηση που της έθεσα στη δίωρη συζήτησή μας, για την οποία είχε προετοιμαστεί με τρόπο που παραπέμπει ευθέως στον Αντρέι Ζντάνοφ. Πώς; Είχε ετοιμάσει η ίδια μια συνέντευξή της, 33 χειρόγραφες πυκνογραμμένες σελίδες, με ερωτήσεις που θεώρησε η ίδια ότι... έπρεπε να της υποβάλω και τις απαντήσεις της για να «με διευκολύνει». Την ευχαρίστησα για τον κόπο που έκανε και της εξήγησα ότι θα ρωτήσω αυτά που θέλω εγώ και όχι εκείνα που νομίζει ότι «πρέπει» εκείνη. Δέχτηκε ευγενικά, επαναλαμβάνοντας πως το έκανε για την «οικονομία της συζήτησης» και στη συνέχεια ήταν καταιγιστική. «Το κοπανάνε συνέχεια αυτό. Να ζητήσω συγγνώμη για ποιον λόγο; Εγω δεν έπαιρνα αποφάσεις, δεν ήμουν σε όργανα που αποφάσιζαν π.χ. για την τύχη κάποιου ανθρώπου. Στην εποχή μας έγινε ένα συλλογικό έργο. Πρέπει να ζητήσω εγώ συγγνώμη γι' αυτό;» Της υπενθύμισα τις διώξεις, φυλακίσεις, εκτελέσεις χιλιάδων αντικαθεστωτικών, επισημαίνοντας ότι οι αντίπαλοί της λένε πως πλησιάζουν τις 600.000 όσοι εξοντώθηκαν. Τότε, άστραψε και βρόντηξε.

Αυξήθηκε η φτώχεια

«Τώρα έχουν το πάνω χέρι, πήραν τις ντουντούκες και λένε τερατώδη πράγματα. Η αλήθεια είναι ότι δεν ξεπέρασαν τους 4.000 όσοι διώχθηκαν για πολιτικούς λόγους. Οι άλλοι όλοι ήταν του κοινού εγκλήματος. Τα στοιχεία δεν είναι δικά μου αλλά του δικαστικού σώματος. Εμείς δεν αρνούμαστε ότι ήμασταν σκληροί και το λέμε και σήμερα. Αλλιώς δεν θα μπορούσαμε να προστατεύσουμε το μικρό αυτό κράτος από τις ξένες δυνάμεις, που ήθελαν να το διαλύσουν. Εντάξει, ας πούνε τα αρνητικά, αλλά ας μην κρύβουν το μεγάλο έργο που έκανε ο Ενβέρ για το λαό. Δεν μπορώ να δεχθώ ότι ο άντρας μου ήταν ένας εγκληματίας».

Η Νεζμιγιέ Χότζα υπερασπίζεται με πάθος την Αλβανία του Χότζα και όταν την ρώτησα αν κατά τη γνώμη της σήμερα οι Αλβανοί ζουν καλύτερα από τότε, ήταν κατηγορηματική. «Υπάρχει μια μειοψηφία που ζει δέκα φορές καλύτερα. Σ' αυτήν ανήκουν οι πολιτικοί, κάποιοι στην κορυφή της πυραμίδας του κρατικού μηχανισμού, οι λαθρέμποροι, αλλά και μερικοί που έκαναν τίμια περιουσίες. Η πλειοψηφία όμως υποφέρει. Η φτώχεια έχει αυξηθεί, ειδικά στο χωριό, η επαρχία έχει ερημώσει από τους ανθρώπους που φεύγουν και συγκεντρώνονται στις πόλεις αναζητώντας καλύτερη τύχη και πέφτουν στην ανεργία. Στην εποχή μας η ζωή ήταν λιτή αλλά υπήρχε ισότητα μέσα στη λιτότητα». «Αφού περνούσαν τόσο καλά γιατί διαλύθηκαν τα πάντα σε λίγες ώρες, μήπως απέτυχε το πείραμα;», παρατήρησα.

«Δεν μπορούμε να πούμε ότι το πείραμα απέτυχε. Το διέκοψε η υπονομευτική δράση των ξένων δυνάμεων. Η Αλβανία ήταν μια μικρή χώρα που προσπάθησε να επιβιώσει μόνη της. Ο χρόνος δεν ήταν μαζί μας. Δεν μας έφτασε για να φτιάξουμε τον καινούργιο άνθρωπο, δεν μας το επέτρεψαν οι ισχυροί ξένοι που μας απομόνωσαν και τελικά μας στραγγάλισαν».

Η Νεζμιγιέ Χότζα είναι μια μορφωμένη γυναίκα με συγκροτημένη και ισχυρή επιχειρηματολογία γύρω από την 50χρονη «οικοδόμηση της εξουσίας του λαού» και την παντοδυναμία του συζύγου της στην Αλβανία.

«Ηταν ανθρωπιστής»

Αν έκανε λάθη ο Χότζα; «Δεν είμαι ο κατάλληλος άνθρωπος για να σας απαντήσω. Πρώτον, διότι είμαι η γυναίκα του και εξακολουθώ να είμαι ερωτευμένη μαζί του και δεύτερον, σας είπα ότι το έργο ήταν συλλογικό. Ο Ενβέρ ήταν ένας ηγέτης αγαπητός στο λαό και συνεπής με αυτό που πίστευε. Θα μπορούσε, αν ήθελε, να κάνει την καλή ζωή που έκανε ο Τίτο και να προδώσει τις ιδέες του και τον λαό του, αλλά δεν το έκανε. Ηταν ένας ανθρωπιστής ηγέτης». Δεν άντεξα και της υπενθύμισα στο σημείο αυτό ότι ο πέλεκυς του Χότζα έπεσε και στην ίδια του την οικογένεια. Αναρωτήθηκα τι είδους ανθρωπιστής μπορεί να είναι ένας ηγέτης όταν στέλνει στο εκτελεστικό απόσπασμα τον σύζυγο της αγαπημένης του αδερφής, με την οποία η Νεζμιγιέ Χότζα εξακολουθεί να μοιράζεται και σήμερα το ίδιο διαμέρισμα. Δεν δυσκολεύτηκε να μου απαντήσει, ούτε διέκρινα στο πρόσωπό της σημάδια ταραχής.

«Κοιτάξτε. Ο γαμπρός του ήταν υπουργός Εξωτερικών στην κυβέρνηση των κουίσλινγκ επί κατοχής και ο Ενβέρ τον είχε προειδοποιήσει από τότε. Οταν έγιναν οι δίκες των συνεργατών των Γερμανών αργότερα, εκείνος που θα μπορούσε να ελαφρύνει το εναντίον του κατηγορητήριο ήταν ο τότε γραμματέας του κόμματος και υπουργός Εσωτερικών, Κότσο Χούσνι. Ο τελευταίος, που αποδείχθηκε ότι ήταν πράκτορας των Γιουγκοσλάβων, περίμενε να του το ζητήσει ο Ενβέρ για να το χρησιμοποιήσει στη συνέχεια εναντίον του, όμως ο άντρας μου δεν το 'κανε. Είπε στην αδερφή του: πήγαινε στον Κότσο μήπως του δώσει χάρη, εγώ δεν μπορώ να επέμβω στη Δικαιοσύνη. Και έτσι ο γαμπρός του οδηγήθηκε στο απόσπασμα. Δεν μπορούσε να κάνει διαφορετικά».

Μένος κατά του Σαλί Μπερίσα

Ζήτησα από τη Νεσμιγιέ Χότζα να μου εξηγήσει πώς είναι δυνατόν ένας τόσο στενός συνεργάτης του συζύγου της, ο προσωπικός του γιατρός Σαλί Μπερίσα, να είχε τόσο μένος εναντίον του, και να του είχε εμπιστευθεί την υγεία του, την ίδια τη ζωή του. Εκεί ξέσπασε εναντίον του σημερινού ηγέτη: «Ο Μπερίσα ψεύδεται. Δεν ήταν ποτέ γιατρός του Ενβέρ. Δεν ανήκε καν στην ομάδα που τον παρακολουθούσε. Ηταν μόνο στο επιτελείο των γιατρών για την περίθαλψη των μελών της Κεντρικής Επιτροπής. Ηταν σκληρός κομμουνιστής από τα 23 του χρόνια, αλλά προσπάθησε σκόπιμα να συσκοτίσει τα πράγματα για να φανεί καλός στους Αμερικανούς. Θα σας αποκαλύψω ένα περιστατικό. Οταν μία φορά προς το τέλος, ο άντρας μου χρειάστηκε να μεταφερθεί στο νοσοκομείο, ο Μπερίσα πήγε στον θάλαμο νοσηλείας και τον χαιρέτισε. Οπως έλεγε μετά, δεν θα πλύνει ποτέ το χέρι του για να κρατήσει το άρωμα του Χότζα. Προσπάθησε πολλές φορές να μας προσεγγίσει για να μπει στην ομάδα των γιατρών του Ενβέρ, αλλά όταν από το βιογραφικό του έμαθα ότι η πεθερά του ήταν πρώην παρτιζάνα του Τίτο και μετέπειτα εργαζόταν στις μυστικές υπηρεσίες του Βελιγραδίου, είπα ότι αυτός ο άνθρωπος δεν θα περάσει την πόρτα του σπιτιού μου, όπως και έγινε. Το κράτησε αυτό και αργότερα με έστειλε στη φυλακή με αστείες κατηγορίες».

[xylino spathi]

Από τον θρήνο για τον ηγέτη, στο ανάθεμα
Ηταν 18 Απριλίου του 1985. Στην κεντρική πλατεία των Τιράνων περισσότεροι απο 600.000 Αλβανοί θρήνησαν για τον θάνατο του Ενβέρ Χότζα, που είχε καταλήξει μια εβδομάδα πριν, ύστερα από μακροχρόνια ασθένεια. Υπολογίζεται, δε, ότι ξεπέρασαν το ένα εκατομμύριο οι πολίτες που πέρασαν από το σπίτι για το ύστατο χαίρε στον ηγέτη που επί 50 χρόνια πίστευε ότι τους «ταξίδευε» με ασφάλεια στα μονοπάτια της ουτοπίας.

20 Φεβρουαρίου του 1991. Στον ίδιο χώρο, 100.000 άνθρωποι αναθεμάτισαν τον «λατρεμένο Ενβέρη» γκρεμίζοντας τον τεράστιο ανδριάντα του και σέρνοντάς τον με φορτηγό στην πλατεία για να τον… φτύσουν οι συγκεντρωμένοι.

Στις άλλες πόλεις, εξαγριωμένοι αντι-Χοτζικοί διαδηλωτές κατέστρεφαν ό,τι θεωρούσαν σχετικό με το καθεστώς, αδιαφορώντας εάν την επόμενη ημέρα θα τους ήταν χρήσιμο: η εικόνα αστικών λεωφορείων με τους επιβάτες να κρατούν ανοιχτές ομπρέλες διότι οι ίδιοι την προηγούμενη είχαν σπάσει τα τζάμια για να εκδικηθούν τον Χότζα, ήταν μόνιμο φαινόμενο στα Τίρανα και την Κορυτσά. Ολοι εκείνοι που έχυσαν «μαύρο δάκρυ» στην κηδεία του, μετά ξέσπασαν κατά του «ευεργέτου». Παραλογισμός; Ισως, μια και δεν ήταν δυνατόν να προσποιούνται ότι κλαίνε τόσοι άνθρωποι για τον θάνατο ενός δυνάστη. Ο Ενβέρ Χότζα ήταν αγαπητός στους Αλβανούς, τουλάχιστον αυτό έδειχνε η πλειοψηφία τους. Εμφανιζόταν απλός, ανθρώπινος, έκανε λιτή ζωή, δεν προκαλούσε, ενώ οι άνθρωποι αισθάνονταν ασφαλείς χωρίς την αβεβαιότητα για το μέλλον. Υπήρχε όμως και η άλλη, η σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού: οι εκτελέσεις, οι φυλακίσεις, τα βασανιστήρια, οι εκτοπίσεις όσων διαφωνούσαν με το καθεστώς. Η οικοδόμηση της «λαϊκής δημοκρατίας» σήμαινε πόνο, δυστυχία, για χιλιάδες ανθρώπους και απομόνωση για την Αλβανία. Ο Χότζα και το καθεστώς του καλλιέργησαν ψύχωση στον πληθυσμό, που ζούσε σε διαρκή επαγρύπνηση με το «όπλο παρά πόδα», προετοιμαζόμενος να αντιμετωπίσει, όπως πίστευε, την επιθετικότητα των Σέρβων από τον βορρά και των Ελλήνων από τον νότο για τον διαμελισμό της Αλβανίας και βεβαίως των «σατανάδων ιμπεριαλιστών».

Επιχειρήσεις ανατροπής

Είναι αλήθεια ότι οι δυτικοί υπέσκαπταν διαρκώς το καθεστώς και επιχείρησαν να το ανατρέψουν αρκετές φορές. Σε μια περίπτωση μάλιστα, το 1951, Αλβανοί αντικαθεστωτικοί που εκπαιδεύτηκαν στη Μάλτα από τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες αποβιβάστηκαν με πλοία που διέθεσε Ελληνας εφοπλιστής στις αλβανικές ακτές έτοιμοι να δράσουν. Εκεί όμως τους περίμεναν η αστυνομία και ο στρατός του Χότζα που τους συνέλαβαν και στη συνέχεια τους δίκασαν και τους εκτέλεσαν όλους. Τι είχε γίνει; Την επιχείρηση είχε προδώσει στον Στάλιν ο περιβόητος διπλός πράκτορας Φίλιπ Κίλμπι και αυτός ενημέρωσε τον Χότζα. Ο Ενβέρ Χότζα αναπαύεται σήμερα στο νεκροταφείο των Τιράνων, έξι χιλιόμετρα έξω από την πόλη, κοντά στο χωριό Ισμπερίς. Ο Σαλί Μπερίσα τον εκδικήθηκε – έτσι πιστεύουν οι υποστηρικτές του – μ’ έναν μάλλον μακάβριο τρόπο: ξέθαψε στις 3 Μαΐου του 1993, λίγο μετά τα μεσάνυχτα, τη σορό του από το νεκροταφείο των ηρώων του πολέμου και αξίωσε από την οικογένειά του να την ενταφιάσουν στο Ισμπερίς.

Τόσα χρόνια μετά, η Αλβανία δεν έχει καμιά σχέση με εκείνη του Χότζα. Παρά ταύτα, δεν είναι λίγοι οι Αλβανοί που δείχνουν να αναπολούν την ασφάλεια και τη σιγουριά την οποία είχαν στην εποχή του, όχι όμως και την ανελευθερία και την βαρβαρότητα του καθεστώτος απέναντι στο διαφορετικό.

[xylino spathi]

«Πέρασα δύσκολα στη φυλακή»
Η Νεζμιγιέ Χότζα έχει πατήσει τα 87 χρόνια αλλά έχει μυαλό ξυράφι. Συγγράφει βιβλία για τον σύζυγό της και άλλα σημαντικά γεγονότα της εποχής της. Μέχρι στιγμής έχει γράψει πέντε και αναζητεί εκδότη στην Ελλάδα και για το έκτο που θα αφορά το προσωπικό ημερολόγιο του Χότζα.

Σερφάρει στο διαδίκτυο απ’ όπου ενημερώνεται για τις διεθνείς εξελίξεις, διαβάζει βιβλία στα γαλλικά και τα ιταλικά, επικοινωνεί με παλαιούς συντρόφους της και όταν της δίνεται η ευκαιρία κατακεραυνώνει τον Σαλί Μπερίσα.

Ζει με μια σύνταξη ύψους 170 ευρώ και θεωρεί αδιανόητο ότι μόνον αυτή απ’ όλους τους Αλβανούς δεν πήρε σπίτι μολονότι το δικαιούται και κατηγορεί τους σημερινούς κυβερνώντες για εκδικητικότητα. «Ποτέ δεν μου απάντησαν, αν και τους προκάλεσα, γιατί δεν μου δίνουν σπίτι και δεν μου επιστρέφουν τα προσωπικά αρχεία του άντρα μου». Μετά την κατάρρευση του καθεστώτος τέθηκε στο στόχαστρο του Μπερίσα και της δικής του εξουσίας. Της καταλόγισαν τα χίλια μύρια: ότι κατηύθυνε παρασκηνιακά τις διώξεις εναντίον αντιφρονούντων, με δικές της παρεμβάσεις εκτελέστηκαν χιλιάδες πολιτικοί διαφωνούντες, καταχράσθηκε δημόσιο χρήμα, είχε βίλες στο Παρίσι, κ.α.

«Η δίκη του καφέ»

«Ολα αυτά κατέρρευσαν στο δικαστήριο, για τον απλό λόγο ότι ήταν ψέματα. Με καταδίκασαν για διασπάθιση δημοσίου χρήματος για τους καφέδες που κέρασα τους πολίτες που ήρθαν να με συλλυπηθούν την ημέρα της κηδείας του Ενβέρ. Εκτοτε στην Αλβανία όταν θέλουν να χαρακτηρίσουν στημένη μια δίκη λένε “η δίκη του καφέ”».

Η Νεζμιγιέ Χότζα έμεινε τέσσερα χρόνια στη φυλακή –από τα πέντε που είχε καταδικαστεί– και ελευθερώθηκε την άνοιξη του ’97 με την κατάρρευση του κράτους λόγω του σκανδάλου των «πυραμίδων». «Πέρασα πολύ δύσκολα στη φυλακή. Με είχαν μαζί με άντρες βαρυποινίτες. Ηθελαν να με εξοντώσουν ψυχικά και σωματικά αλλά άντεξα, δεν τους έκανα τη χάρη».

Τώρα ετοιμάζεται για τις εκδηλώσεις της επετείου που περιλαμβάνουν άνοιγμα του σπιτιού στο Αργυρόκαστρο, όπου γεννήθηκε ο Χότζα, καταθέσεις στεφανιών στον τάφο του στις 16 Οκτωβρίου και υποδοχή των «προσκυνητών» στο σπίτι της στα Τίρανα. «Ελπίζω να μη με στείλουν πάλι φυλακή επειδή θα προσφέρω πολλούς καφέδες», μάς είπε αποχαιρετώντας μας.


http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_art ... 008_287880