Ο πολυχρονεμένος Στάλιν και ο θείος Ενβέρ

[xylino spathi]

Ο πολυχρονεμένος Στάλιν και ο θείος Ενβέρ
Σίμος Βερβερίδης
Μαρία Μποντίλα, «Πολύχρονος να Ζείς, Μεγάλε Στάλιν»: Η Εκπαίδευση των Παιδιών των Ελλήνων Πολιτικών Προσφύγων στα Ανατολικά Κράτη (1950-1964),
Μεταίχμιο, 2004, σελ. 360, 17.00



Τι θα συνέβαινε, εάν ο ΕΛΑΣ είχε βγει νικητής στα Δεκεμβριανά; Ιδού ένα ερώτημα «virtual history», που αποτελεί κάτι παραπάνω από ένα απλό διανοητικό παιγνίδι για ιστορικούς, αφού επιτρέπει, αλλά και ενθαρρύνει, ένα ταξίδι περιπέτειας στα αποθέματα της συλλογικής μνήμης των πολιτών. Ένα ταξίδι με ανατροπές, εναλλακτικές θεωρήσεις και ερμηνείες, έξυπνους συνδυασμούς αναπόφευκτων και μη καταστάσεων και γεγονότων και, πάνω απ όλα, μεταφορές, συγκρίσεις και αξιολογήσεις «εικόνων» που κατασκευάσθηκαν στο διάβα του χρόνου - εικόνες, από τις οποίες άλλες άντεξαν κι άλλες κατέρρευσαν...

Όσες απαντήσεις κι αν δίνονταν στο αρχικό ερώτημα-αφορμή για το φανταστικό ταξίδι, απείρως πιο ενδιαφέρουσα θα μου φαινόταν πάντοτε εκείνη που ως αφετηρία θα είχε την εκπαίδευση των παιδιών και τα σχολικά βιβλία. «Λεπτομέρεια!», θα πείτε. Και ίσως δεν έχετε άδικο. Αλλά και η λεπτομέρεια σε αυτή την περίπτωση έχει την ιδιαίτερη, ξεχωριστή της σημασία, για δύο πολύ σημαντικούς λόγους.

Ο πρώτος λόγος έχει να κάνει με τον ιδιαίτερο ρόλο της εκπαίδευσης -και συνάμα της προσφιλούς «διαπαιδαγώγησης» των «νέων οικοδόμων του σοσιαλισμού»- σε όλα τα καθεστώτα του «υπαρκτού σοσιαλισμού», στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη, όσο και στα γειτονικά μας κράτη των Βαλκανίων.

Ο δεύτερος λόγος συνδέεται άμεσα με την ύπαρξη πληθώρας τεκμηρίων για τη σχολική ζωή σε νησίδες με ελληνικό χρώμα στην επικράτεια των καθεστώτων του «υπαρκτού σοσιαλισμού»: μαθήματα και βιβλία στην ελληνική γλώσσα, συμπεριφορές Ελλήνων δασκάλων και μαθητών σε δημοτικά σχολεία. Πολύ περισσότερο δε, στο βαθμό που αυτά τα τεκμήρια δεν περιορίζονται σε μία και μόνη χρονική περίοδο (π.χ. τις δύο πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες), αλλά ούτε και σε έναν μόνο τόπο (π.χ. μία πόλη ή χώρα).

Με οδηγό τα τεκμήρια αυτά της σχολικής ζωής στις κοινότητες των Ελλήνων πολιτικών προσφύγων στις χώρες της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης, αλλά και στις «μειονοτικές ζώνες» των Ελλήνων Βορειοηπειρωτών στην αλήστου μνήμης Λαϊκή Δημοκρατία της Αλβανίας, το ερώτημα για το τι θα συνέβαινε, εάν ο ΕΛΑΣ έβγαινε νικητής τον «Μεγάλο Δεκέμβρη του 44», μπορεί τουλάχιστον να βρει -έστω κατά ένα μέρος- εύλογες απαντήσεις. Απαντήσεις που, με τη σειρά τους, θα διαμορφώσουν εικόνες, θα ψηλαφήσουν συμπεριφορές, θα ξαναθέσουν σε κίνηση τον μηχανισμό παραγωγής της συλλογικής μνήμης...



Εικόνα πρώτη: Χειμώνας του 1952, κάπου στην Ανατολική Ευρώπη (ίσως και στη μακρινή Τασκένδη). Οι μικροί «πιονέροι» με τα άσπρα πουκάμισα, τα κοντά παντελονάκια και το κόκκινο μαντήλι περασμένο επιδέξια στο λαιμό είναι υποχρεωμένοι να επιστρατεύσουν όλη την καλλιγραφική τους δεινότητα για να μεταφέρουν στο τετράδιο τους ακριβώς με τον ίδιο τρόπο που είναι αποτυπωμένη στο αλφαβητάριο τους τη φράση: «Ζήτω ο Ζαχαριάδης».

Εικόνα δεύτερη: Άνοιξη του 1989, στο χωριό Βόδιστρα της περιφέρειας της Δρόπολης. Οι μικροί «πιονέροι» με τα άσπρα πουκάμισα, τα κοντά παντελονάκια και το κόκκινο μαντήλι περασμένο επιδέξια στο λαιμό είναι υποχρεωμένοι να επιστρατεύσουν όλη την καλλιγραφική τους δεινότητα για να μεταφέρουν στο τετράδιο τους ακριβώς με τον ίδιο τρόπο που είναι αποτυπωμένη στο αλφαβητάριο τους τη φράση: «Ο θείος Ενβέρ ζει στις καρδιές μας». (Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το μάθημα καλλιγραφίας των μικρών Βορειοηπειρωτών αποτελούσε ένα υποχρεωτικό μνημόσυνο, καθώς ο «θείος Ενβέρ» είχε εγκαταλείψει τα εγκόσμια από τον Απρίλιο του 1985. Ο διάδοχος του, Ραμίζ Αλία, δεν είχε καν προλάβει να καταστεί «θείος»...)

Μεταξύ των δύο αυτών εικόνων μεσολαβούν 37 χρόνια και πάνω κάτω έξι φουρνιές μαθητών-«οικοδόμων του σοσιαλισμού». Κι όμως, το «πνεύμα» του Κόμματος παραμένει να δηλώνει σε πείσμα των καιρών το ηχηρό του «παρών», σταθερό και αναλλοίωτο μέσα στο πλαίσιο της μονολιθικότητας που το ίδιο το Κόμμα -ανεξαρτήτως της χώρας προέλευσής του, ανεξαρτήτως του ενός ή άλλου ηγέτη του- είχε επιβάλλει και φρόντιζε να συντηρεί σε κάθε του βήμα, με κάθε του ενέργεια. Το «πνεύμα» του Κόμματος και ο αρχηγός-οδηγητής, ανεξαρτήτως επιθέτου και εθνικότητας...



Ας γυρίσουμε και πάλι στις δύο εικόνες, με ό,τι τις συγκροτεί και με ό,τι παράγουν και εκείνες στη συνέχεια.

Εικόνα πρώτη: Στην τάξη του 52. Ο μικρός πιονέρος είναι αναγκασμένος όπως κάθε καλός μαθητής να σηκωθεί από το θρανίο του και να διαβάσει δυνατά, για να ακουστεί σε ολόκληρη την τάξη, τις λίγες γραμμές από το κείμενο που θα του υποδείξει η δασκάλα του. Και όλως τυχαίως, το κείμενο αναφέρεται στον «σύντροφο Ζαχαριάδη»:

«Εμείς τα παιδιά τον αγαπούμε πολύ το σ. Νίκο Ζαχαριάδη. Και εκείνος μας αγαπάει πάρα πολύ, και μας φροντίζει.
Μας θέλει να είμαστε φρόνιμα παιδιά, και να μαθαίνουμε γράμματα πολλά.
ΖΗΤΩ Ο σ. ΝΙΚΟΣ ΖΑΧΑΡΙΑΔΗΣ!»

Εικόνα δεύτερη: Στην τάξη του 89. Ο μικρός πιονέρος έχει σηκωθεί από το θρανίο του και διαβάζει με όση δύναμη διαθέτει τις λίγες γραμμές από το κείμενο που του έχει υποδείξει η δασκάλα του:

«Ποτέ δεν θα ξεχάσω το θείο Ενβέρ. Αυτός αγαπούσε πολύ τα παιδιά. Θα είναι πάντα ο μεγάλος δάσκαλός μας.»

Τα δύο κείμενα ανήκουν και υπηρετούν το ίδιο σύστημα αξιών, που προέβλεπε και απαιτούσε τη θρησκευτική λατρεία του μοναδικού -κάθε φορά- ηγέτη, του ενός και μοναδικού αρχηγού-οδηγητή, που είναι «πανταχού παρών και τα πάντα πληρών». Ακόμη και μετά τον θάνατο του, αλλά ουδέποτε μετά την αποκαθήλωση του...

Αν ο ΕΛΑΣ είχε βγει νικητής τον Δεκέμβρη, οι παππούδες και οι πατεράδες των σημερινών Αθηναίων 25άρηδων -ασχέτως αν ζούσαν στον Ποδονίφτη, στο Δουργούτι, στην Κυψέλη ή στα Σεπόλια- είναι κάτι παραπάνω από σίγουρο ότι κάθε «17 Απρίλη» θα ήταν υποχρεωμένοι να απαγγέλουν, στεντορεία τη φωνή, το ποίημα «17 Απρίλη 1903 / Στα γενέθλια του σ. Νίκου Ζαχαριάδη»:

«Κι ανοίγεις, δείχνεις δρόμους, στο λαό
που στο τιμόνι ακούραστο κι ορθό
σε βρίσκει κι αντιδρά στην τρικυμία
μ αυτοπεποίθηση, με μια ηρεμία!...
Μιάς κ έτοιο, σπάνιο, του λαχε αγαθό
Οδηγητή να σ έχει κι αρχηγό!»

Με την ίδια προφανώς κατάνυξη, οι δάσκαλοι της εποχής θα υποδείκνυαν στους νεαρούς «οικοδόμους του σοσιαλισμού» να μάθουν να απαγγέλλουν το ποίημα του Δήμου Ρέντη «Για τη γιορτή σου, σύντροφε Στάλιν»:

«Πολύχρονος να ζείς Μεγάλε Στάλιν,
τη Νίκη, που σμιλεύεις να τη δείς,
τους πόθους μας ν αράζουν σ ακρογιάλι
και την ειρήνη, ανάμεσα μας, να χαρείς.»

Στον ίδιον ανήκει και το ποίημα για τον «Θάνατο του Στάλιν», που υπήρχε στα αναγνωστικά των μαθητών στις νησίδες-επικράτεια του μικρού ελληνικού κομμουνιστικού «παραδείσου», μέχρι και την λήξη της «προσωπολατρείας» με το 20ο συνέδριο του ΚΚΣΕ:

«Ο Καπετάνιος πέθανε!... Ο Καπετάνιος πάει!...
Σταθήτε ν έρμες μηχανές! Σκύφτε κ οι θερμαστάδες!
Ο Καπετάνιος πέθανε!... Κλάφτε βουνά! Πελάγη!
Κλάψε βαριόμοιρε Βοριά! Ο Καπετάνιος πάει!...»

Το μοτίβο του καπετάνιου έχει χρησιμοποιήσει και ο «ποιητής» Θεοδόσης Πιερίδης για να αποδώσει την πρέπουσα κομματική ευλάβεια στον Νίκο Ζαχαριάδη:

«Καπετάνιε μας, γειά σου! Με το νου, την καρδιά σου
θα μας πας στο λιμάνι& Καπετάνιε μας γειά σου!»

Αν, λοιπόν, ο ΕΛΑΣ είχε βγει νικητής τον Δεκέμβρη, οι μικροί πιονέροι στις κεντρικές συνοικίες ή στα εργατικά προάστια της ελληνικής πρωτεύουσας δεν θα διδάσκονταν μόνον την πίστη στο γραμματέα-Καπετάνιο (σε όλες τις εκδοχές του). Αλλά θα «μάθαιναν» και το πώς θα έπρεπε να αγαπούν -μετά αφοσιώσεως- τη Σοβιετική Ένωση και τη «μάνα» της, τη «Μεγάλη Οχτωβριανή Επανάσταση». Και μαζί τους, τους εκάστοτε ηγέτες της, που όλοι, μηδενός εξαιρουμένου, είχαν το προνόμιο «να αγαπούν και να φροντίζουν τα παιδιά»...





--------------------------------------------------------------------------------


Ο Σίμος Βερβερίδης είναι εκπαιδευτικός. Το υλικό για την σύνθεση της πρώτης εικόνας προέρχεται από το βιβλίο της δρ. Μαρίας Μποντίλα, ενώ το αντίστοιχο υλικό για την δεύτερη εικόνα προέρχεται από το Αλφαβητάριο για τα σχολεία της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία (η συγκεκριμένη έκδοση έχει στοιχειοθετηθεί σε τυπογραφείο του Αργυροκάστρου και εκτυπώθηκε στα Τίρανα το 1989).

[priest]

[Αννη]

[keravnios]

Όταν πέθανε ο θείος ήμουν στο νηπιαγωγείο (3 ετών). Όταν πήγα σπίτι μου έτρεξα στον μπαμπά μου.
-Μπαμπά πέθανε ο τζατζ' ενβέρης (κλαψ)
-Καλά παιδί μου τι να κάνουμε τώρα μου λέει
-Μπαμπά πέθανε βου το κλαμα.
-Καλά μωρε μη κλαις.
-Πέθανε ο τζατζ' ενβέρης (μιλάμε για πολύ κλάμα)
-καλά μωρε σταμάτα δεν πέθανε ούτε η μάνα ούτε ο τάτας σου
αλλά εγω δεν καταλάβαινα, μέχρι που ενα γερό χαστούκι με έκανε να ξεχάσω τον πόνο μου για τον τζατζ' ενβέρη και από τότε δεν τον ξαναθυμήθηκα (τον πόνο μου για αυτόν γιατί το χαστούκι ακόμη το θυμάμαι)